Nowa era polskiej waluty

Po denominacji złotego w 1995 roku Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu nową serię banknotów z datą emisji 25 marca 1994 r. Była to pierwsza linia banknotów w nowym złotym (PLN), zastępująca stare nominały w PLZ. Projekt przygotował Andrzej Heidrich , a banknoty już wtedy wyróżniały się nowoczesnymi zabezpieczeniami i spójną stylistyką.

Nominały i motywy

Awersy przedstawiają władców Polski, rewersy zawierają motywy heraldyczne i architektoniczne z epok.

Zabezpieczenia (standard lat 90.)

• Znak wodny – dodatkowy portret w strukturze papieru, widoczny pod światło.
• Znak uzupełniający (rejestr przezroczysty) – element korony drukowany na awersie i rewersie, który po przełożeniu do światła tworzy pełny motyw.
• Nitka zabezpieczająca – przezroczysta nitka wtopiona w papier, zawierająca powtarzalne mikroinsygnia widoczne pod światło.
• Druk wypukły (intaglio) – stosowany w portretach, nominałach i kluczowych napisach, umożliwiający identyfikację dotykową.
• Tła giloszowe – gęste, geometryczne linie tła i obramowań, utrudniające skanowanie i kopiowanie.
• Obraz utajony (efekt kątowy) – cyfra nominału widoczna po nachyleniu banknotu pod określonym kątem.
• Elementy UV – włókna i farby fluorescencyjne widoczne w świetle ultrafioletowym.

Co to są Specimeny (Wzory)?

Wzory banknotów (egzemplarze wzorcowe, często określane po prostu jako specimeny) to banknoty drukowane w ramach procesu produkcyjnego do celów zatwierdzania, kontroli, dystrybucji referencyjnej lub archiwizacji – nieprzeznaczone do obiegu. Nie stanowią one jednej, jednolitej formy, lecz występują w kilku jasno zdefiniowanych postaciach, odpowiadających kolejnym etapom kontroli i dokumentacji emisji.

W praktyce egzemplarze wzorcowe polskich banknotów można rozpoznać po następujących cechach i typach wykonania:

• charakterystycznej numeracji „0000000”, najczęściej w prefiksie AA, rzadziej w innych prefiksach stosowanych na etapie prób i materiałów kontrolnych,
• w przypadku oznaczeń kontrolnych w wariancie PWPW – czerwonym nadruku „WZÓR” na awersie oraz czerwonym nadruku „SPECIMEN” na rewersie,
• w przypadku oznaczeń kontrolnych w wariancie Thomas De La Rue (Londyn) – zestawie cech charakterystycznych obejmującym:
  • czerwony nadruk „SPECIMEN” na awersie i rewersie,
  • czerwony owalny stempel „SPECIMEN OF NO VALUE / DE LA RUE”,
  • dwa okrągłe otwory perforacyjne (punch holes) przebijające banknot.
• występowaniu egzemplarzy perforowanych z napisem „SPECIMEN OF NO VALUE”, które reprezentują archiwalną, końcową formę unieważnienia materiału wzorcowego,
• istnieniu egzemplarzy akceptacyjnych bez jakichkolwiek nadruków i perforacji, zachowujących pełny wygląd banknotu obiegowego, lecz pełniących funkcję formalnego zatwierdzenia projektu i układu zabezpieczeń,
• dodatkowym oznaczeniu w postaci numeru wzoru (specimen number), nanoszonego przez drukarnię – w przypadku PWPW jako WZÓR Nr, a w przypadku TDLR jako SPECIMEN Nº – służącego ewidencji i kontroli rozdziału materiałów wzorcowych,
• identycznej jakości druku, papieru i zabezpieczeń jak w banknotach obiegowych, co potwierdza ich produkcję w ramach tego samego procesu technologicznego.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego banknoty z emisji 1994 mają znaczenie kolekcjonerskie?
Emisja z 1994 roku zamyka okres transformacji systemu pieniężnego po denominacji i stanowi pierwszy spójny, nowoczesny cykl banknotów III Rzeczypospolitej. O ich znaczeniu decyduje nie tylko ograniczona dostępność wybranych wariantów, lecz przede wszystkim funkcja dokumentacyjna — banknoty te pokazują, jak nowa emisja była projektowana, zatwierdzana i wprowadzana do obiegu.

Czy banknoty z 1994 roku są nadal prawnym środkiem płatniczym?
Tak, banknoty tej emisji pozostają prawnym środkiem płatniczym. Z punktu widzenia kolekcjonerskiego kluczowe znaczenie mają jednak egzemplarze nieobiegowe oraz materiały wzorcowe i akceptacyjne, które nigdy nie były przeznaczone do obiegu i zachowały charakter archiwalny.

Czym jest specimen bez nadruku i dlaczego określa się go jako wzór akceptacyjny?
Specimen pozbawiony nadruków, pieczęci i kasowań nie jest „brakiem oznaczeń”, lecz odrębną formą dokumentacyjną. Reprezentuje etap akceptacyjny — moment, w którym projekt, układ, zabezpieczenia i ikonografia zostały formalnie zatwierdzone do produkcji. W praktyce badawczej i kolekcjonerskiej funkcjonuje on jako wzór akceptacyjny, stanowiący punkt odniesienia dla wszystkich późniejszych wariantów.

Jaką rolę odgrywa grading w przypadku banknotów wzorcowych?
Grading nie zmienia charakteru dokumentacyjnego banknotu, lecz pełni funkcję porządkującą i referencyjną. Potwierdza autentyczność, umożliwia porównywalność egzemplarzy oraz ułatwia ich precyzyjne osadzenie w zbiorach prywatnych i instytucjonalnych.

Jak przechowywać banknoty o charakterze wzorcowym i archiwalnym?
Banknoty tego typu powinny być przechowywane w warunkach stabilnych i neutralnych chemicznie, w holderach archiwalnych lub kapsułach gradingowych. Należy unikać nacisku mechanicznego, ekspozycji na światło UV oraz wahań wilgotności, które mogą wpływać na strukturę papieru.

O długofalowym znaczeniu emisji 1994 nie decyduje jej zdolność do pełnienia funkcji środka płatniczego ani wartość nominalna, lecz kontekst historyczny, rola produkcyjna oraz integralność dokumentacyjna zachowanych egzemplarzy.

Rozkład prefiksów i serie zastępcze

Poniższa tabela przedstawia rozkład prefiksów dla wszystkich nominałów serii 1994, z podziałem na druk TDLR (Londyn) i PWPW (Warszawa). We wszystkich nominałach druk w Polsce zaczynał się od litery D , niezależnie od tego, na czym zakończono w Londynie.

W każdym nominale PWPW startowała od prefiksu D ; seria C nie występuje (wyjątek: 50 zł – tylko częściowo w TDLR).

Serie zastępcze

Serie zastępcze (tzw. replacement notes ) to specjalne nakłady drukowane w miejsce wadliwych lub uszkodzonych arkuszy banknotów. Zamiast powtarzać ten sam numer seryjny, drukarnia oznaczała je odrębnymi prefiksami. W przypadku serii 1994 drukarnia TDLR stosowała zawsze prefiks ZA , natomiast w PWPW pojawiły się kolejne – YA, YB, YC i następne.

Dzięki temu można łatwo rozpoznać, które egzemplarze należały do „kontrolnych” dodruków. W praktyce serie zastępcze są znacznie rzadsze i cenione przez kolekcjonerów, ponieważ ich nakłady były wielokrotnie mniejsze niż zwykłych emisji.

Poniższa tabela przedstawia zestawienie serii zastępczych dla wszystkich nominałów serii 1994 – oddzielnie dla druku TDLR i PWPW.

W skrócie: TDLR stosował jedną serię zastępczą ZA dla wszystkich nominałów; PWPW wprowadziła własne serie ( YA, YB, YC… ), co dodatkowo potwierdza odmienną logikę kontroli nakładów.

Druk w Londynie (TDLR) i w Polsce (PWPW)

Seria banknotów z datą 25 marca 1994 r. była drukowana zarówno w Londynie, w drukarni Thomas De La Rue & Company, Limited (TDLR), jak i w Polsce, w Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych (PWPW). Poniżej proste zestawienie różnic, którymi kierują się kolekcjonerzy.

Przykład wszystkich znanych wariantów 10 zł (emisja 1994)

Kompletny przegląd wariantów na przykładzie 20 zł 1994

Zgodnie z klasyfikacją Czesława Miłczaka, litery a, b, c, d oznaczają emisje obiegowe i zastępcze, natomiast Wa, Wb, Wc odnoszą się do wzorów/specimenów. Wariant Wd (specimen perforowany) nie został ujęty w katalogu Czesława Miłczaka, Wd jest to autorska propozycja nazwy tego wariantu.

Poniżej pełny zestaw ośmiu znanych wariantów na przykładzie banknotu o nominale 20 zł z emisji 1994:

Kontakt

Masz pytania lub chciałbyś uzupełnić tę stronę o zdjęcia i warianty? Napisz: info@1994.pl

Bibliografia i źródła

• Czesław Miłczak, Katalog banknotów polskich
• Standard Catalog of World Paper Money (Pick)
• Artykuły i materiały NBP
• Archiwalne aukcje OneBid, Heritage i inne
• Publikacje PMG ( Paper Money Guaranty )

Sekcja uzupełniana na bieżąco. Linki do zewnętrznych źródeł pojawią się w przyszłości.