Description and research notes
Banknot 50 złotych z wizerunkiem generała Jana Henryka Dąbrowskiego uchodzi za jedno z najdoskonalszych osiągnięć polskiej sztuki banknotowej okresu międzywojennego. Łączy wyjątkową estetykę, silną symbolikę narodową i dramatyczną historię, a jego geneza oraz późniejsze losy odzwierciedlają ambicje II Rzeczypospolitej oraz wydarzenia, które brutalnie je przerwały.
Projekt powstał jako część szeroko zakrojonej modernizacji polskiej waluty rozpoczętej w połowie lat 30., mającej na celu podniesienie poziomu zabezpieczeń oraz stworzenie spójnego, nowoczesnego języka graficznego państwa. Data emisji — 11 listopada 1936 roku — została dobrana nieprzypadkowo i podkreślała jego wymiar symboliczny. Na awersie umieszczono klasyczny profil generała Dąbrowskiego, twórcy Legionów Polskich we Włoszech i bohatera hymnu narodowego. Rewers przedstawia alegorie rolnictwa, przemysłu i sztuki, ukazujące aspiracje młodego państwa odbudowującego swoją pozycję po okresie zaborów.
Banknot opracowano i wydrukowano w Państwowej Wytwórni Papierów Wartościowych w Warszawie pod kierunkiem Leona Barańskiego, przy artystycznym nadzorze Wacława Borowskiego i grawerunku Włodzimierza Vacka. Zastosowano połączenie druku offsetowego i stalorytniczego w charakterystycznej zielono-pomarańczowej gamie barw. Wielotonowy portret Dąbrowskiego w polu niezadrukowanym stanowił mistrzowski przykład polskiej sztuki papierniczej i zaawansowania technicznego wytwórni. Arkusze produkcyjne liczyły dwanaście sztuk (557 × 515 mm), a numerację nanoszono jeszcze przed drukiem stalorytniczym — co potwierdzają zachowane arkusze próbne z prefiksami AE, AN i AO.
Według badań Czesława Miłczaka powstało około dwóch tysięcy egzemplarzy, które trafiły do Banku Polskiego, jednak banknot nigdy nie został oficjalnie wprowadzony do obiegu. Po wybuchu wojny we wrześniu 1939 roku, w warunkach nagłego niedoboru gotówki, część tej serii wykorzystano doraźnie jako żołd dla żołnierzy na Pomorzu. Otrzymane banknoty żołnierze przechowywali w kieszeniach i obuwiu, wielokrotnie je składając, aby łatwiej je ukryć — co tłumaczy ich obecny stan, często głęboko zużyty i noszący ślady realnych działań wojennych.
W efekcie do dziś znane są dwa wyraźne typy zachowanych egzemplarzy: bardzo nieliczne sztuki w stanie bankowym oraz egzemplarze silnie obiegowe, noszące ślady użycia w czasie kampanii wrześniowej. Brak stanów pośrednich nie jest przypadkiem, lecz bezpośrednim efektem okoliczności, w jakich banknot został wykorzystany — pomiędzy projektem czasu pokoju a rzeczywistością nagłego załamania państwa. Ten egzemplarz, oceniony jako stan bankowy (PMG 55 EPQ), należy do trzech najlepiej zachowanych.
Banknot 50 złotych Dąbrowskiego pozostaje jednym z najbardziej symbolicznych i emocjonalnie naładowanych dzieł polskiej grafiki użytkowej — projektem powstałym w okresie pokoju, wykorzystanym w chaosie wojny i zachowanym jako wyjątkowe świadectwo historii. Do dziś zajmuje szczególne miejsce w kolekcjach poświęconych II Rzeczypospolitej.